Po czym poznać geniusza? Po mistrzowsko wykonanym planie. Przyjmie taki konwencję i wypełni ją wzorcowo, dając przykład warsztatowej doskonałości. Zaproponuje gatunek, który wciągnie widza i spełni wszelkie jego oczekiwania, dając mu poczucie sytości i zadowolenia z obejrzenia świetnego spektaklu. A potem... potem filmowy geniusz zdemaskuje konwencję, weźmie ją w dwa palce i powie: oto ona. Trochę was nabrałem, ale przecież sami przyszliście się nabrać. Ale! Proszę państwa! Wszystko, co przeżyliście w czasie seansu, wszystkie związane z nim emocje, refleksje i obawy – wszystko to jest prawdziwe. Wszelkie dekoracje są prawdziwe. Również to, co dzieje się przy okazji, na drugim planie, w tle i między wierszami – jest prawdziwe. Reszta to bujda.

Bujda

Griffin Mill (Tim Robbins) jest producentem w jednej z większych hollywoodzkich wytwórni filmowych. Codziennie przez jego ręce przechodzą dziesiątki scenariuszy, z których większość ląduje w koszu. Griffin jest już zresztą nieco zblazowany – dlatego też zarząd szykuje mu godnego następcę, a odrzuceni scenarzyści zaczynają dopominać się o swoje. Zwłaszcza jeden zdaje się być wyjątkowo urażony i bombarduje   nieszczęsnego decydenta pogróżkami (pisanymi na wyjątkowo dobrze dobranych pocztówkach). Wytrącony z równowagi producent zaczyna więc śledztwo na własną rękę...

June: Dlaczego odrzuciłeś jego scenariusz?
Griffin: Nie było w nim treści, które stanowią o sukcesie filmu.
June: Jakie to treści?
Griffin: Zbrodnia, miłość, śmierć, nadzieja, serce, strach, śmiech, przemoc, nagość, seks...

Masy i elity

Na planie realizacji porządnego, hollywoodzkiego scenariusza jest tutaj wszystko – dorzućmy jeszcze gwiazdy i szczęśliwe zakończenie. Jest też całkiem sporo kąsków dla krytyki: jest przecież metatekstowa ironia (patrz wyżej), są błyskotliwe intertekstualne nawiązania (weźmy choćby plakat filmu „M jak Morderstwo”, który wisi nad kanapą, na której siedzi morderca Griffin), jest inteligentne pogrywanie z przyzwyczajeniami widza, jest mieszanie poziomów (świetny motyw z Whoopi Goldberg, mającą się pojawić jako aktorka w produkcji, której scenariusz omawiany jest na początku filmu, a pojawia się... jako policjantka prowadząca sprawę Griffina). Swoją drogą, Altman wydaje się schlebiać gustom krytyka w równej mierze, co gustom masowej publiczności: wie, co komu rzucić, żeby karmiony oblizywał się z apetytem. I jest w tym niezwykle, nieprzyzwoicie wprost sprawiedliwy. Nie faworyzuje nikogo.

Geniusz - gracz

Ale jest „Gracz” czymś więcej niż tylko rozrywką dla ludzi mniej i bardziej wykształconych. Jednym i drugim pokazuje on kawałek świata. Już choćby to, że hollywoodzka rzeczywistość, jakkolwiek umowna, nie jest wcale przesadzona. Daje się ona zresztą traktować w oderwaniu od świata producentów, jako świat w mikroskali.... Zbyt pesymistyczne? Nie bardziej jak to, że przecież wszyscy jesteśmy częścią jakiegoś scenariusza, wszyscy żyjemy w jakiejś napisanej lub dopiero się piszącej opowieści. Tylko, że nie wszyscy mamy komfort wyjścia z niej, jak Tim Robbins z plakatu. A właściwie nikt z nas tej szansy nie ma. To jest rewers owego happy-endu. To jest znak geniusza.